Een zaterdag vissen kijken bij collega.

Deze zaterdag werden we uitgenodigd om vissen te kijken, en daarna te eten bij collega Phally. Collega Phally had twee maanden geleden ons al een keer uitgenodigd voor een etentje op zijn perceel. Waar hij zijn nieuwe huis bouwt en dat een mooi uitzicht op de Wat Chen Cheang ('pagode van de muur') heeft. De bakstenen fundering van zijn huis is nu inmiddels trouwens gelegd.

Dit keer gingen we met zijn allen op de brommer naar het perceel van de familie van zijn echtgenote ongeveer 25 km hiervandaan. De familie van zijn vrouw heeft ongeveer 3 hectare land waarop rijst verbouwd word. Daarnaast hebben ze een moestuin, en een vijftal koeien. De rijst werd een dag later geoogst.

Het huis van de vrouw van Dhr Phally

Hiernaast hebben ze ook twee uitgegraven vijvers die zorg draagt voor de water voorziening (maar hiernaast hebben ze ook een waterput met pomp). In de vijver komen in de regentijd vissen  terecht die zich dan voortplanten. Dan zijn  deze dorpen zo goed als onbereikbaar door het vele water en de modderige wegen. In de droge tijd wordt het water uit de vijvers gepompt, en worden de vissen verzameld.

De gedeeltelijk uitgepompte vijver.

De uitgegraven vijvers zijn trouwens een normaal fenomeen in Cambodja.
In de tijd van Angkor Wat zijn gigantisch grote waterbekkens uitgegraven die naast een functie om te drinken, wassen, en vissen vaak ook een strategische en religieuze functie hadden. Sommige van deze bekkens zijn wel 100km2. In de tijd van Pol Pot werden ook een aantal reusachtige bekkens uitgegraven door duizenden dwangarbeiders. Collega Dhr Ruth heeft onder dwang gewerkt aan zo'n bekken van 100km2. Hieraan werkten meer dan 20,000 dwangarbeiders. Van wie velen  het niet overleefden.

Kleinere uitgegraven vijvers zijn in dorpen op het platteland ook gebruikelijk om de droge tijd door te komen. Soms zijn deze vijvers privaat en soms publiek.

Een gemeenschappelijke vijver in Bosbov.

Vooral voor families zonder waterput of pomp zijn de publieke vijvers van groot belang.

Neef van de vrouw van Dhr Phally met accu achter zich en twee stokken in zijn hand met electrische kabels om te vissen.

Dhr Phally, ik en Dhr Ruth voor de leeggepompte vijver waar familie van Dhr Phally en een aantal collega's de vissen aan het verzamelen zijn.

Terug naar het vissen. Na het uitpompen van het water blijft er nog een beetje water over. Familie van de vrouw van Dhr Phally vingen de vissen door gebruik te maken van een accu en stokken waaraan elektriciteitsdraden bevestigd zitten. Deze vismethode is in open water zoals rivieren, officieel illegaal omdat alles binnen het bereik van de stroomstoot dood inclusief beschermde dieren zoals rivierdolfijnen in de Mekong. In dit geval was het een vijver en hierin zwommen dus geen dolfijnen maar kleine vissen waarvan ik de naam nog niet ken, en veel moddervissen (een soort meervallen). Deze vissen met een platte bek en vier snorharen kunnen in de vijvers groottes ten hoogste van ongeveer een halve meter bereiken. Maar zulke grote vissen zijn zeldzaam. Collega Buthy had na de lunch een grote vis voor $2 gekocht om mee naar huis te nemen. De vis leefde nog maar blies tijdens de rit op de brommer zijn laatste adem uit.

Collega Buthy bekijkt samen met wat kinderen een gedeelte van de vangst.

De vis wordt schoongemaakt.

Na het vissen werd de vangst onder de pomp gewassen en bereid. Omdat de familie wist dat ik niet echt een vis liefhebber ben, werd van een neef (die ook de vissen elektrocuteerde) een aantal worstjes gekocht (gemaakt van varkensvlees). Deze worden hier steevast 'hotdogs' genoemd, en ik moet bekennen; af en toe gaat een hamburgetje, een boterham met omelet en kaas, een spaghetti of een patatje met mayonaise er smakelijk in. Ook al zijn er maar enkele plaatsen in Sisophon waar deze op het menu staan.

Collega's proosten voldaan na het eten.

Sport in Sisophon

Het sleutelwoord in Cambodja is: "Happy" om de haverklap word door mensen die minimaal een aantal woorden Engels kunnen praten gevraagd of je "happy" bent. Het zet aan to nadenken. Zou het komen door de Boeddhistische inslag die de mensen hebben?

Dat dit leidt tot meer geluk ondanks dat mensen het minder breed hebben, en tot het meten van geluk in plaats van inkomen.
Zoals in Bhutan waar de regering het Bruto Nationale Geluk in het leven geroepen heeft?

Het (iets wat vervallen) centrale park van Sisophon is de plek waar de mensen in de namiddag komen sporten. Tot dat de zon om klokslag zes uur ondergaat. De zonsondergang is ook de periode dat geprobeerd wordt om een laatste mooie actie uit de doos te toveren, een laatste doelpunt te scoren, een laatste dansnummer op te zetten, en het laatste rondje om het park te rennen.

Aerobics in het park. De deelnemers betalen ongeveer 25 cent aan de DJ die met zijn geluidsinstallatie en TV de muziek verzorgd.

Dat het nationale voetbalelftal zowel op de  170ste plaats als op de 30ste van onder op de wereldranglijst staat. Dat doet er echt niet toe. Met evenveel plezier word er al dan niet op schoenen of slippers met veel blijdschap samen op het veldje gespeeld.

Supportersgeweld is hier iets van ver en vreemd. Maar vaak kent men de namen van clubs en spelers uit Europese landen goed en blijft men op om belangrijke wedstrijden te zien, en word er vaak wat geld bij ingelegd.

Voetballende jongens in het park.

Ook allerlei varianten op boksen, en kickboksen zijn populair. Alhoewel er geen zaal in Sisophon is waar dit word beoefend. Sport heeft ook geleden onder de Rode Khmer. Er was geen plaats voor sport in de agrarische samenleving die Pol Pot voorstond.

Talloze sportmensen zijn geëxecuteerd zoals beoefenaren van een Cambodjaanse van kickboksen: Pradal Serey. Deze gevechtskunst was bijna van de aardbodem geveegd. Nadat de Rode Khmer verdreven werd, is het aantal beoefenaren van deze sport weer enigszins groeiende.

Wat sportscholen betreft: Ik ben happy. Het is echt een geluk dat er een sportschool hier om de hoek zit. Het is namelijk de enigste sportschool in de provincie.  De meeste sportscholen in Cambodja zitten in de hoofdstad en Siem Reap.

Het kost 50 cent voor een hele dag, en je kan er ook tafeltennissen als je wilt.

De bruiloftentijd

De maanden December en Januari zijn de maanden dat er de meeste huwelijken gesloten worden in Cambodja. Als je in de auto zit zie je bijna in elk dorp of stadje wel de specifieke versieringen die aangeven dat er een huwelijk gesloten wordt. Ik had niet van te voren geloofd dat ik in een tijdsbestek van een maand drie huwelijken zou bijwonen. Een bruiloft was in Pnomh Penh bij een aangetrouwde neef van Dara, en later een in Sisophon bij vrienden van Dara, en tenslotte de bruiloft van de broer van Sok in Banteay Chhmar. Reden te meer om er nog een stukje over te schrijven.

Aan dit type versiering kan je zien dat er een huwelijksfeest gesloten word vaak worden ook deze kleuren gebruikt. Foto gemaakt jn Banteay Chhmar bij het huwelijk van de broer van  collega Sok.

 Broer van collega sok met echtgenote met geld in haar hand dat gasten gegeven hebben.

Huwelijken zijn in Cambodja een formele aangelegenheid waarbij beide families dienen in te stemmen, en waarbij het gebruikelijk is dat er een bruidsschat door de familie van de bruidegom aan de familie van de bruid betaald word. De bruiloften zelf zijn echter los en vol entertainment.  De bruiloften duren vaak twee tot drie dagen, volgens een vast stramien. Eerst worden uitnodigingen uitgedeeld vaak in een mooie enveloppe met gouden letters, al dan niet met foto's van het koppel. Waarbij de grootte en originaliteit al wat zegt over de financiële armslag van de familie. Op de eerste dag gaat de bruidegom gebruikelijk met zijn familie naar het huis van de bruid, en worden huwelijksgeschenken gegeven als bruidsschat, en worden de trouwringen uitgewisseld. Hierna worden dichtstbijzijnde familieleden, buren en vrienden uitgenodigd in het huis van de bruid. In de ochtend word er dan rijstebrij met vis bereid door de familie van de bruid. De bruid is aangekleed als een prinses en kan haar jurk gedurende de dagen dat het feest duurt naar wens wisselen. Tijdens de plechtigheden worden vaal drie traditionele nummers ten gehore gebracht (Neay Pream He Kaun Kamlas—Aankomst van de bruid, Chambak Rouy—en  Pak Paeuk Pisa Sla—Uitnodiging voor de ouders om Betel Noten te eten). Cambodjanen van Chinese afkomst drinken thee waarna het ontbijt voor iedereen volgt (bron).

Als symbool van een nieuw begin word zowel het haar van de bruid als bruidegom geknipt. Familie en vrienden doen dit om de beurt, terwijl er ook foto's gemaakt worden van iedere ceremonie door een professionele fotograaf die later in een mooi boek verzameld worden, en in groot formaat aan de muur gehangen worden. De haarknip ceremonie is een van de belangrijkste ceremonies tijdens het Cambodjaanse huwelijk.

Huwelijk in Sisophon waar een collega en ik voor uitgenodigd waren.

En zo zijn er nog vele vaste onderdelen, zoals wanneer de bruid de voeten van de bruidegom neemt en deze wast. Maar tegenwoordig word dit ook vaak met  parfum gedaan.
Het belangrijkste moment is natuurlijk de inzegening door een Boeddhistische priester, dit gebeurt wannneer de ouders hun zegen gegeven hebben. Hierbij worden wollen draadjes die gedrenkt zijn in heilig water om de polsen gedaan door de priester terwijl de armen van het paar op een kussen liggen waarop ook een zwaard ligt.
Een ceremonie waarbij een kaars rond het koppel, familie en vrienden gaan besluit het geheel. Alhoewel ik een aantal bruiloften heb bijgewoond, en ik af en toe ook een uitnodiging krijg; om te komen zoals gisteren. is het vooral het banket dat ik meegemaakt heb.

Deze snacks worden vaak in deze combinatie geserveerd op een bruiloft.

Bong kong kti (links) Tea Kvei (rechts)

kolan pnomh -koe klimt op de berg

Het huwelijksbanket heeft een vaste opeenvolging van gerechten en veelal vloeit het bier rijkelijk. Als de drank op is word er direct nieuwe opgediend. Het aantal tafels tijdens een huwelijk is vaak ook een afspiegeling van de welgesteldheid van de familie. Het is ook normaal om te vragen hoeveel tafels er waren op een bruiloft, getallen tussen de 30-40 zijn normaal. Waarbij er altijd 10 gasten aan een tafel zitten. Tijdens het eten wordt er ook altijd een cadeautje aan de gasten gegeven (variërend van een ingepakt koekje tot een stukje zeep), en worden er enveloppen rondgedeeld waarop mensen hun naam zetten en waarin een geldbedrag word gedaan. Het huwelijk staat in Cambodja nog steeds op een voetstuk ook al is het niet direct voor iedereen weggelegd vanwege de kosten van een huwelijk. Het is in Cambodja normaal dat de man bij de familie van de echtgenote intrekt na het huwelijk. Naast het huwelijk is er dus ook de entertainment industrie waarin meisjes uit de dorpen op het platteland gelokt worden (98% van de Cambodjaanse bevolking) woont op het platteland, en waarbij de stap van karaoke gastvrouw naar de prostitutie snel gemaakt is als een baantje als karaoke gastvrouw te weinig verdiend om de familie te onderhouden.
Een bier promotie meisje dat bijvoorbeeld bier van het merk Guiness of Heinken promoot verdiend $50 per maand en moet er hiernaast dus bijverdienen. Hierdoor komt het ideaal van veel vrouwen (en mannen) om als maagd het huwelijk in te stappen onder druk te staan. Vooral na de legering van VN in het begin van de jaren negentig, hebben de prostitutie en halve prostitutie een hoge vlucht genomen. Verkoop van kinderen aan tussenhandelaren is niet ongewoon en wordt geschat op een 300 tal gevallen per jaar gebaseerd op meldingen bij de politie en NGO's maar misschien is dat het topje van de ijsberg. In een artikel op de site van de Voice of America wordt het aantal Cambodjanen dat verhandeld wordt geschat op 20,000 per jaar.  Dat is de keerzijde van de medaille.

Banteay Chhmar Tempel

De Banteay Chhmar tempel heeft in tegenstelling tot veel pagodes in Cambodja de tijd van Pol Pot overleefd; Het is in ieder geval niet met de grond gelijk gemaakt. De tempel ligt vlak aan de Thaise grens, op 170 km van Angkor Wat.

De tempel is moeilijk bereikbaar door de zeer slechte staat van de wegen. Hierover later meer.

Banteay Chhmar betekent "het Smalle Fort". De tempel is gebouwd tijdens het bewind van Koning Jayavarman VII (1181-1201), ter ere van zijn zoon. Het is waarschijnlijk dat hij deze plek uitkoos omdat zijn zoon hier stierf tijdens een slag met de Cham, de eeuwige vijand van de Khmer. In deze tijd was het Khmer rijk op zijn hoogte punt, en kantelde de invloed die het het gebied door de eeuwen heen gehad had vanuit India, uit China en Sri Lanka in de richting van het Boeddhisme. Het was 50 jaar nadat Koning Suryavarman II de Angkor Wat tempel bouwde; Het grootste en meest bekende monument van de vele monumenten die Angkor Wat telt. Net voordat hij Banteay Chhmar liet bouwen, bouwde hij de Ta Prohm en Preah Khan; twee boeddische complexen in Angkor Wat. Gebouwd in een tijd dat de Khmer grotendeels Hindoeïstisch waren, maar dat Boeddha als een god naast Hindoeïstische goden aanbeden werd.
Als een Boeddhistische Koning in een Boeddhistisch land is hij een van de meest gerespecteerde  historische sleutel-figuren. Hij is volgens de overlevering ook de bouwer van ziekenhuizen en vuurhuizen langs de weg waar reizigers konden uitrusten.

In dezelfde tijd dat Banteay Chhmar gebouwd werd, werd er ook gebouwd aan de Bayon tempel. Beiden laten mythische en historische scenes zien, en ook de architectuur is op vele punten gelijk.

De Banteay Chmmar tempel wordt dan ook gezien als het prototype van de Bayon tempel in Angkor wat. Zie hier voor een uitgebreide uitleg. Dit artikel van de "Global Heritage Fund" (dat nu zorgt voor de restauratie) is ook als bron gebruikt.

De gezichten van de Boeddha beelden in de Bayon tempel en andere tempels in Angkor Wat zijn in de dertiende eeuw grotendeels verwijderd in een beeldenstorm, toen het Hindoeisme een comeback maakte.  De gezichten van de Boeddha beelden in de Banteay Chhmar hebben dit niet meegemaakt.

Maar na eeuwen verlaten te zijn, hebben het oerwoud en de elementen ervoor gezorgd dat de tempel vervallen is. Het is niet zo zoals in Angkor Wat, dat er nog veel stenen daken het regenwater in de moesson buiten houden, geloof ik.

 Meer recentelijk is de meeste schade aangericht aan de tempel. De omgeving was een bolwerk van de Rode Khmer. In deze periode is geheel in de denkbeelden van de idyllische agrarische gemeenschap een waterbekken uitgegraven waarbij talloze arbeiders het leven gelaten hebben. Als schrale troost word dit bekken nu wel gebruikt voor de watervoorziening en visserij.

Het heeft tot ver in de jaren negentig geduurd voordat de Rode Khmer hier verdreven was. De tempel is toen ook in de vuurlinie van de artillerie komen te liggen.

In 1998 zijn een zestal metershoge gebeeldhouwde stenen die afbeeldingen van Avalokiteshvara (bovennatuurlijke wezens met vele armen die geïnspireerd zijn op het Hindoeïsme) voorstelden, op een vrachtwagen gehezen en over de Thaise grens gereden.  De grens is maar 13km van de tempel verwijderd is. Een rapport geeft aan dat een paar honderd soldaten wekenlang met zware machinerie in de weer zijn geweest om de klus te klaren. De geplunderd artefacten werden later in Thailand aangeboden. Waaronder een van de Avalokiteshvara beelden die te koop was voor $8000 in een antiekwinkel in Bangkok.

De tempel is pas sinds 2007 na het opruimen van de laatste mijnen te bezichtigen.

Het is overwegend gewijd aan Boeddha ook al zijn er ook Hindoeïstische invloeden. Het ligt in een bassin. Het bassin meet 1,4 km bij 500 meter, en het gehele terrein ovetreft vele malen het dorp Banteay Chmmar dat aan haar poorten ligt. De bassins hadden naast een praktische en strategische functie ook een symbolische religieuze functie.  Evenals bij de waterbassins in de omgeving van Angkor Wat, die in sommige gevallen gigantisch zijn, is hier door hydrologen uit die tijd deskundig te werk gegaan. Waarbij kanalen werden gegraven, dammen aangelegd, en rekening gehouden werd met natuurlijke bronnen.

Systemen die tot de dag van vandaag werken, ook al is door ontbossing de toevloed van water versterkt. In Banteay Chhmar wordt het dorp beschermt door een dam die ruim 800 jaar oud is. De verschillende bassins worden tegenwoordig altijd nog gebruikt. In een droge streek waar er geen waterleiding is, word er in de droge tijd dankbaar gebruikt van gemaakt om een bad te nemen of water te halen voor mensen die geen geld hebben voor een watertank.

Dhr Song legt iets uit aan collega Dhr Sok

De Prasat Ta Prohm is een van de 8 satteliet tempels bij Banteay Chhmar en ligt ook in een waterbassin vlak tegen het dorp aan.

De hoofdtoren van Banteay Chhmar met in alle windrichtingen een gezicht zoals ook voorbeelden te zien zijn in de Banteay Chhmar en Baray tempel. De toren heeft versteviging gekregen van een Cambodjaanse conservatie organisatie.

De mensen wonen naast een uniek monument. Waardoor zoals een oude mythe verteld aan het eind der tijden de beelden van de goden weer boven water komen; Het precieze verhaal zoals de gids Ponlok Song (vice president van Banteay Chhmar Community based tourism) is me ontschoten, maar de strekking is dat de voorvaderen van de dorpelingen zoals deze voorvaderen ook wilden nog dagelijks herinnerd worden aan het grote werk wat er in het verleden verricht is, en hier ook hun brood mee verdienen kunnen.

Lokale home-stays zijn verenigd in een netwerk van kleine ondernemingen, dat geïnitieerd is door een kleine Nederlandse NGO en dragen van de inkomsten een deel af aan het conserveren van het tempel complex. Meestal komt er een bus toeristen uit Thailand op weg naar Angkor wat, om een tussenstop te maken en worden de toeristen onder de verschillende home-stays verdeeld. Voor prijzen zie de prijslijst van de organisatie.

Ik was samen met Dhr Sok op de bruiloft van zijn broer. Het slapen op de houten planken van een hut vond ik niet zo aantrekkelijk, en toen heeft de schoonbroer van Dhr Sok, die commune-leider is, ons aan Dhr Song voorgesteld. Hij heeft ons toen naar een home-stay gebracht heeft en de volgende dag gids voor ons is geweest in de tempel.

Het aantal bezoekers valt echter tegen volgens Dhr Song. Nu in de droge tijd zijn er tussen de 10-20 bezoekers per week veelal uit Thailand en Zuid Korea.

In de regentijd houd het toeristische seizoen even op. De wegen zijn dan onbegaanbaar, en er is dan echt een vier wiel drive nodig om bij de tempel te komen. Het is dan ook wachten totdat de weg verhard wordt. Het is een hele rally om in Banteay Chhmar te komen vanaf Sisophon. Ook al is de afstand 65 km, de rit duurt anderhalf uur, en er rijden alleen maar in de ochtend en rond het middag uur taxi's.

Het is dus niet ongebruikelijk dat hier niemand is behalve de enkele toerist en medewerkers van de Global Heritage Fund die bezig zijn met de grote puzzel om de stenen weer op de juiste plek te zetten.

De Phnom Bak Pagode

Vlak achter de Chenh Chiang pagode ligt de pagode op de Phnom Bak. "Phnom" betekent berg in Khmer, en de provincie Bantey Meanchey staat bekend om zijn uitgestrekte vlakte met rijstvelden. Waardoor  de heuvels bij Sisophon markant zijn. Waarvan op twee heuvels dus een pagode staat. Verder bij de Thaise grens zijn er hogere bergen met bossen.

foto genomen vanaf de Phnom Bak richting Thailand.

Hierboven zie je een Bodhiboom bovenop de Pnohm Bak.

De pagode is begonnen in een kleine houten hut. Waarna de rest van de bebouwing erna gebouwd is, vertelde een monnik. De hut wordt nu waarschijnlijk als keuken gebruikt.

Over de pagode is, ondanks dat ik dit nagevraagd heb bij collega's, niet zoveel informatie. Ik werd doorverwezen naar een monnik of de commune leider. Misschien dat het er ter zijner tijd nog van komt dat ik meer over de pagodes hier in de omgeving te weten kom. Ik ben alleen te weten gekomen dat de pagode arm is, en dat ook deze na 1979 gebouwd is. De namen van de families die bedragen geschonken hebben voor de bouw ervan zijn ingemetseld in de muur die de tuin van de pagode van de weg scheidt.

Op kerstmis zijn we met een aantal collega's op de brommer naar deze pagode gereden. We hebben daar kerstmis gevierd. Het voorstel werd gedaan om een kerk te bezoeken, maar de tweetal kerken die hier zijn van evangelische gemeenten. Alhoewel er ook een Rooms Katholieke gemeente is. Ik was bang dat als we bij de "New Life Church" hier even verderop binnen zouden gaan direct een missionaris te spreken zouden krijgen die hoopte hier een groep potentiële nieuwe leden van de gemeente zou krijgen.

In de pagode was het erg rustig. Er was niemand. In een kleine ruimte zag je alleen door een kier van een deur die open stond, dat in ieder geval een van de drie monniken naar een kickbox wedstrijd zat te kijken. Collega Ruth zei direct "Dit is niet erg boeddhistisch", volgens hem kunnen alleen jonge monniken dit doen. Jonge monniken zijn soms door financiële omstandigheden van de familie monnik geworden, en dan moeten zei soms ook een groeiproces door maken waarbij dagelijkse dingen zoals het kijken naar geweld of bijvoorbeeld het doden van muggen wellicht bij horen.

Het was eigenlijk de eerste keer dat ik in een pagode was. Foto's van het interieur zijn hier beneden te zien.

Collega Phally die vlakbij de pagode woont vertelde trouwens dat hij de schildering onder de ventilator gemaakt had toen hij kind was.

Na even rondgekeken hebben besloot ik $10 te doneren en toen de hoofd-monnik naar buiten kwam legde ik het briefje op een stretcher omdat ik het niet direct aan hem wilde overhandigen.

De hoofd-monnik heeft toen direct voor ons gebeden en ons gezegend.

Jana, ik, Phally en Buti terwijl we werden gezegend door de monnik uit Laos.

Na dit ritueel ging Dhr Ruth nog even met de hoofd-monnik praten en het bleek dat hij ten tijde van de oorlog in Laos met zijn bloedverwanten naar Cambodja gevlucht is. Waarschijnlijk is hij in 1975 gevlucht en woont hij al in jaren hier Sisophon, en heeft hij ook nog een aantal jaar van de Rode Khmer tijd meegemaakt. Maar dit weet ik niet zeker. Het kan ook zijn dat hij in een provincie van Laos woonde waar het nu nog steeds onrustig is, en later naar Cambodja naar gekomen is. De Pagode word nu wel de Laosjaanse Pagode genoemd, verwijzend naar de vele Laosjaanen die hier in de buurt wonen en naar de pagode gaan. Een ex medewerker van TDSP, met wie ik vaak voetbal, en die nu een winkel heeft met gezondheidsproducten, vertelde dat zijn familie nog heeft meegeholpen met het aanleggen van de weg naar de pagode. Omdat zijn familie  veel land, en welgesteld is, en ook graafmachines hadden. Toen de pagode aan hun vroeg of ze deze konden inzetten voor het aanleggen van de weg hebben ze dit gedaan. Waardoor de naam van zijn familie nu vereeuwigd is in de muur tussen de andere families die ene bijdrage gegeven hebben.


Alhoewel de pagode zeker van na 1979 is, het jaar dat Vietnamese troepen de Rode Khmer troepen uit de steden verdreven, is het grottenstelsel in de berg Pnomh Bak waarschijnlijk van oudere datum. De grotten worden ook door de monniken gebruikt voor ceremonies.