Beam me up scotty: terug naar Nederland.

Inmiddels ben ik weer terug in Nederland. Zoals ik deze blog begon met 'beam me up scotty' eindig ik deze ook. De verwachte terugslag, normaal na een hoofdstuk met zoveel avonturen afgesloten te hebben, is uitgebleven.

De vlucht van Phnom Penh naar Guangzhou en daarna naar Schiphol ging voorspoedig. Zowaar wat uurtjes op de nachtvlucht geslapen, en het was mooi de zon door het vliegtuigraampje steeds te zien opkomen boven het Russische witte landschap.

Maar even was er dan zo'n moment van vroege weemoed, toen terwijl ik in de rij stond voor het vliegtuig naar Amsterdam naast ons de passagiers in de rij stonden voor de vlucht naar Phnom Penh.

Nu kan ik al de ervaringen in Cambodja opdiepen op deze blog en in mijn gedachten om er leringen uit te trekken voor de toekomst.
Ik had het gevoel tijdens de laatste uren in Cambodja dat het geen afscheid voor altijd is, 

Het werken voor een kleine NGO in Cambodja heeft mij inzicht gegeven in het dagelijks leven van families op het platteland in het westen van Cambodja. Alhoewel er op het platteland zeker ook groot grond bezitters zijn, waarvan de eigenaren in de stad wonen, heeft het grootste gedeelte van de families 1-5 ha land. De kleine boeren zijn erg afhankelijk van het weer.
Ik ben in de droge tijd in Cambodja geweest. Vooral gezinnen die tijdelijk in de provincie wonen om te migreren naar Thailand zijn erg arm, en moeten soms kilometers lopen om aan water te komen. De ergste armoede heb ik gezien in Buengbeng in Chombok village. In een gedeelte waar improvisorische onderkomens verhuurd worden uit migranten die de overtocht naar Thailand willen wagen. De water situatie is hier voor families zonder pomp of waterreservoir nijpend, en ik heb nog nooit een kind zo blij gezien toen hij een flesje water kreeg.
In mei begint de regentijd, en ik heb gehoord dat dan hele dorpen onbereikbaar zijn voor mensen die niet de beschikking hebben over een SUV.

In Banteay Meanchey zijn ook mensen met een SUV. Dit zijn mensen die hoge posities hebben binnen de regering, politie, en leger, of families die een bedrijf hebben die goed loopt.
Ook zijn er families die honderden ha aan land bezitten die bewerkt worden door seizoensarbeiders.

Veel ervaringen zijn (nog) niet aangebod gekomen in deze blog, zit ik te denken. Vooral in de laatste maand heb ik het te druk gehad met geestelijk afscheid te nemen om regelmatig wat te kunnen schrijven.

Het verassingsbezoek samen met collega's aan Angkor Wat is ook nog blijven liggen omdat ik nog zoveel meer te weten zou willen komen over de geschiedenis van Angkor Wat.

Het is een mooie ervaring geweest om zaken die bij het leven horen in Cambodja mee te maken zoals huwelijken, en begravenissen.

Een paar dagen voor mijn vertrek werd ik uitgenodigd door Hak Ly, eigenaar van de winkel "Hak Ly" en zijn familie om het Chinese ritueel bij te wonen waar voorouders geeerd worden.
Hij had me in de periode dat ik in Sisophon was een aantal keren uitgenodigd om voor zijn winkel met zijn familie te eten. Een keer nodigde hij me na het eten uit wat biertjes te drinken, en toen wilde ik toch wat terugdoen. Dus ik pakte een zestal Heineken biertjes uit de ijskast van zijn winkel, met de bedoeling dit later af te rekenen. Tijdens het drinken vertelde hij

Winkel van Hak Ly met zijn kinderen voor de televisie.

dat tijdens Pol Pot hij al zijn familie kwijtgeraakt was.
Na het gezamenlijk drinken stond hij erop dat ik de flesjes Heineken en mijn boodschappen niet zou betalen. Terug naar het ritueel  .
We bezochten  de heuvel waarop de graven lagen van de familie van zijn vrouw lagen, (omdat zijn familie overleden was tijdens Pol Pot en de lichamen nooit gevonden waren) en de drie meegenomen gebraden varkens werden op de graven gelegd, evenals nepgeld, drank en zo een beetje alles wat iemand nodig heeft om te overleven. Hierna werden de graven versierd met strookjes gekleurd papier, die een dak symboliseert. Nadat de overledenen gegeten hebben, at de familie en ik als gast. Hierna kregen een arme familie en kinderen die het tafereel gadeslagen hadden, en die beneden de heuvel wonen, en dagelijks lang moeten lopen om water te halen, een stuk van het varken en wat geld aangeboden.

Nu terug in Nederland kan ik, en de lezer met mij deze ervaringen raadplegen.

Deze blog blijf ik sporadisch bijhouden om herinneringen op te schrijven van deze reis, en om eventuele plannen op te schrijven om terug te keren. Toen ik wegging uit Cambodja had ik het gevoel dat het niet de laatste keer zou zijn dat ik daar ben. De tijd zal het leren.

Het zuiden van Battambang: Wat Banan.

De tocht naar Wat Banan voert over een kronkelende nieuw geasfalteerde weg door groene velden. De provincie Battambang staat bekend om zijn vruchtbaarheid: Het staat bekend als de rijstkom van Cambodja. De meeste vruchten in Cambodia van bananen tot sinaasappels komen ook uit Battambang.

Uitzicht vanaf Wat Banan

In vergelijking met Banteay Meanchey de provincie die grenst aan Battambang, is deze provincie echt een zeer groene oase. In deze provincie worden naast rijst, en fruit, ook veel rode koren, en cassave verbouwd. Battambang light in het bassin van het grote meer in het midden van Cambodja: Tonle Sap. Het meer dient in de regentijd als natuurlijke buffer en zwelt dan gigantisch in oppervlakte dat zowel natte voeten als vruchtbare Mekong slib achterlaat.

Wat Banan is in het midden en einde van de twaalfde eeuw gebouwd, en ligt op de top van een vierhonderd meter hoge berg. De trap omhoog heeft 337 treden. 

Het uitzicht vanaf de berg is schitterend over de rijstvelden, maar borden waarschuwen voor mijnen buiten de gebaande paden. 

Tot eind negentiger jaren waren in het zuiden van Battambang nog Rode Khmer eenheden actief. Het Vietnamese leger moest hier nog  regelmatig gevechten leveren, en in 2002 was dit nog een militaire positie.  Aan de voet van de berg ligt een oude verlaten klooster. De monniken schijnen naar een andere plek verhuisd te zijn.
 
Onderweg naar Wat Banan is er trouwens ook een wijngaard. Dit is een van de weinige plekken in Cambodja waar druiven verbouwd worden om wijn te maken.

De omgeving van Battambang: richting het noorden naar de Ek Phnom tempel.

De omgeving van Battambang heeft wat weg van Nederland: Het is grotendeels vlak en groen, en er zijn irrigatie kanalen. Daarna houd de vergelijking op: Hier staan palmbomen, pagodes en het is in maart hier een aantal graden warmer.
Het vlakke land maakt het een ideale omgeving om te fietsen. Fietsen zijn in Battambang voor $1,50-$2,00 te huur. Na een fiets gehuurd te hebben ben ik Battambang uit gefietst, een provincie stad dat wat meer mondainer en veel meer toeristen trekt dan Sisophon. In Sisophon kom je geen enkele toerist tegen. Terwijl in Battambang je bijna op elke straathoek wel een toerist tegenkomt. Battambang biedt naast huizenblokken met woningen uit de Franse tijd, de centrale markt, en de vele pagodes eigenlijk niet zoveel toeristische trekpleisters.

De meeste bezoekers huren dan ook een tuktuk of de fiets om de omgeving te verkennen. Battambang is wel de tweede stad van Cambodja met een inwonertal van 250,000 ook al doet het centrum van de stad dit niet vermoeden: Het heeft de uitstraling van een rustig provinciestadje dat aan de rivier de Sangke ligt.

Op zo'n 15 km van Battambang ligt de Ek Phnom tempel.De Ek Phnom tempel is een Hindoeïstische tempel die voor Angkor Wat gebouwd is in het jaar 1027.
Om de Ek Phnom tempel te bereiken moet je de rivier volgen werd me verteld. Dat klopte gelukkig.
Ook al had ik de tempel bijna gemist omdat ik aan de verkeerde kant van de rivier reed.

De fietstocht van in totaal zo'n 30 Km voert door dorpjes en langs zo'n beetje alle geloofsgemeenschappen; Natuurlijk overwegend pagodes, maar ook langs enkele moskeeën, en een enkel kerkje van de apolistische gemeente.

De volgers van de drie geloven hebben het allemaal zwaar te verduren gehad,  maar de pagodes langs de fietsroute lijken in veel gevallen het schrikbewind van Pol Pot te hebben. Er word gezegd dat dit komt omdat de plaatselijke Khmer rouge goeverneur de pagodes spaarde (bron) of omdat de zware wapens ontbraken om de pagodes te vernietigen. De pagodes hebben deze tijd in ieder geval overleefd dit in tegenstelling tot vele andere pagodes.
Moslims zijn al meer dan duizend jaar in Cambodja, en het zijn vooral de Chams die moslim zijn. De Chams zijn ook de eeuwenoude vijand van de Khmer. Zoals in de tijd van Angkor Wat. De Rode Khmer heeft geprobeerd de Cham geheel uit te roeien. De moslim gemeenschap heeft het ook erg zwaar te verduren gehad in die tijd. Alle 132 moskeeën werden in deze tijd verwoest. In Cambodja leven nu ongeveer 136,000 moslims, en vormen een kleine minderheid. (Bron).

Op weg naar de tempel ben ik twee moskeeën tegengekomen waar de Chams vaak geconcentreerd omheen wonen.

De Ek Phnom tempel is grotendeels aangetast door de tand des tijds, maar ook door oorlogshandelingen deelsverwoest.

Lang nadat Phnom Penh door Vietnamese troepen bevrijd werd, bleven juist in Pailin en Battambang Rode Khmer eenheden actief waar ze vooral bergposities innamen. Maar eind jaren tachtig werd Pailin ingenomen en in 1990 werd een grote aanval geopend op de stad Battambang.

In 1988 werd de stad al grotendeels ingenomen door een duizendtal Khmer rouge strijders die de Vietnamezen noodzaakten zich terug te trekken. De Ek Phnom tempel schijnt ook een van de vele plekken te zijn waar Khmer rouge strijders gruwelijkheden hebben begaan op de plattelands- en uit de steden gedeporteerde bevolking.

Wanneer je de tempel tegenkomt zie je eerst een groot Boeddha beeld met bijgebouw die half is afgebouwd. Het verhaal gaat dat de bouw ervan door de gouverneur gestopt werd omdat het de monumentale waarde van de tempel zou aantasten.

De basis van de tempel staat er nog altijd, en wordt omringd door 18 Bodhi bomen. Tegenwoordig is de plek een populaire plek om te picknicken en ook een vaste prik voor toeristen die Battambang bezoeken. Toen ik er was was het redelijk rustig met een tiental andere toeristen op het tempel terrein.

De Ek Phnom Pagode is zeven jaar geleden naast de ruine van de tempel gebouwd. Het schijnt een van de meest complete collecties van Boedhistische muur en plafond schilderingen te herbergen. Ook schijnt het geen crematorium the hebben. Behalve een klein crematorium voor de lichamen van de monniken. De dorpelingen uit de omgeving kappen meestal een bananenboom en mengen dit met steenkool om een uitvaartsvuur te maken (bron).

 De weg naar de tempel is kronkelen en verhard. De tocht voerde langs veel winkeltjes, en in enkele dorpen markten die allerlei plaatselijke specialiteiten schijnen te verkopen.
Maar achter de huizen lagen toch vooral rijstvelden die de aanblik geeft van het groene Hollandse weidelandschap waarop enkele koeien grazen.

Een WC cursus in Phnom Penh

Na een WC cursus gevolgd te hebben ga je anders naar 'het kleine kamertje kijken'. De  busreis van Sisophon naar Phnom Penh duurt 6-7 uur, en kost $10 voor een enkele reis. Een taxi kost $20 en dan ben je afhankelijk van het verkeer en chauffeur twee uur minder onderweg. In beide gevallen is het soms billen knijpen, en een grote opluchting als ergens bij restaurant gestop wordt.

Een taxi wordt gedeeld. Waarbij geen rekening gehouden wordt met het maximale aantal passagiers. De reis kan beginnen en eindigen met 4 personen. Maar tussendoor kunnen er nog wel 2 mensen ingepropt worden. Dit allemaal zonder gemor. Er wordt altijd wel een gesprekje aangeknoopt met een vreemde, en het is hopen dat iemand niet heel veel bagage of een kip bij zich heeft. De benen kunnen altijd nog in de ruimte voor de versnellingspook gelegd worden, of als het echt niet anders kan verticaal tegen het plafond van de auto.

De afstand is in totaal 314 km, en voert over de nationale weg nr 5 een twee baans weg die naast bussen, en taxi's ook door vrachtwagens, traktoren, brommers, auto's en af en toe een kudde overstekende koeien gebruikt wordt.

Terug naar de kleine kamers. In Cambodja is vooral het Frans type toilet gebruikelijk. Dus een gat met ernaast twee plaatsen om de voeten neer te zetten. In de wereld zijn er twee typen WC culturen: de cultuur van billenvegers, en de billenwassers. Cambodja behoort tot de laatste categorie. Waardoor het gebruikelijk is dat er in het toilet een ton met water staat en een hoosbeker waarmee je de edele delen kan wassen. WC papier en zittoiletten zijn alleen in middenklasse hotels (vanaf $5 per nacht) en in luxere huizen gebruikelijk.

een voorbeeld van een Frans model toilet.

In de steden zijn deze toiletten aangesloten op een riool. Waarbij de urine en uitwerspelen samen met het water in een rivier of kanaal terecht komt.

Buiten de stad zijn zogenaamde "pit toiletten" gebruikelijk. Dit zijn toiletten waarbij de uitwerpselen en urine onder het toilet in een betonnen buis die ingegraven in de grond is opgevangen worden.

Maar op het platteland hebben vaak minder dan 20% van de families een toilet. Het is dus vrij normaal dat de grote en kleine behoeften buiten in het veld gedaan worden. Nu is dat op zich goed voor de vruchtbaarheid, maar vergroot ook de kans op ziekten zoals diahree, dengue en malaria. Vooral ontlasting heeft veel ziektekiemen. Urine is in vergelijking met ontlasting vrij schoon.
Ontlasting moet gedurende minimaal driekwart jaar in hete omstandigheden drogen om de meeste ziektekiemen te doden (compostering met een temperatuur van boven de 60 graden celcius).

De WC cursus werd gegeven door de NGO's Rainwater en Live & Learn die bezig zijn met een ecosan project in de drijvende dorpen op het Tonle Sap meer. 
Er werd laten zien hoe je een goedkoop ecosan toilet kan gebruiken met gescheiden afvoergaten voor de urine, ontlasting, en het billenwassen.

Ecosan toiletten zijn gericht op het hergebruik van ontlasting en urine in de landbouw. Hierbij worden in sommige gevallen urine en ontlasting gezamenlijk gecomposteerd en in andere gevallen wordt het urine en de ontlasting gescheiden om de verwerking en hergebruik veiliger en meer hygienisch te maken.

Urine en ontlasting hebben precies dezelfde bestanddelen als kunstmest in de winkel namelijk Nitrogeen, Fosfor en Potassium.

De resultaten voor met name urine zijn vergelijkbaar als voor kunstmest. Het is een goed alternatief om de bodem te verrijken wanneer de ontlasting goed en hygienisch gecomposteerd word en er geen dierlijke mest voorhanden is. Fosfor een belangrijk onderdeel van kunstmest word uit de bodem gewonnen op maar een aantal plaatsen in Florida, de Westelijke Sahara, en China, en deze voorraad begint op te raken. Verwacht wordt dat de bekende voorraad fosfor nog deze eeuw op is. Dit terwijl in onze urine en ontlasting deze stof ook aanwezig is.

Beschrijving veldwerk deel 1

Tot nog toe is er op deze blog nog weinig over mijn werkactiviteiten geplubiceerd. Reden om dat in dit bericht te doen. Een van de onderdelen bij het werk bij TDSP is het veldwerk.

In deze maand gaan collega's vanuit het werk naar dorpen in de omgeving voor verschillende activiteiten gerelateerd aan de programma's waar de organisatie nu subsidie voor ontvangt. Voorbeelden zijn cursusen op het gebied van huiselijk geweld op een middelbare school of het inventariseren van werkzaamheden om een gemeenschappelijke vijver in een dorp te herstellen. Zodat deze weer gebruikt kunnen worden voor de watervoorziening. Veldbezoeken gebeuren nu ongeveer een tot twee keer per maand.

In de afgelopen twee maanden ben ik samen met collega Ruth, die vooral de vertaling verzorgd, de verschillende communes waar de organisatie werkt (Boenbeng, Malai, Ousampour, Bosbov, Chobvary) langsgegaan voor een behoeftenonderzoek. In totaal zijn we zo'n acht keer in het veld geweest. We gaan dan langs in het commune kantoor en praten met de commune hoofd en de dorpshoofden.

Commune kantoor in Bosbov.

Collega Dhr Ruth met dorpshoofden aan het praten.

Bijeenkomst met commune hoof en dorpshoofden in Buenbeng.

Hieruit is gebleken dat er vooral behoefte is aan meer waterputten met pomp, toiletten, klimaatsverandering resistente rijstzaden, en wegverbetering.De meeste boeren dragen geen beschermende kleding bij het spuiten van pesticiden op de gewassen, en dat de beschrijvingen in het Thais of Vietnamees geschreven zijn. Hierdoor weten de boeren niet hoe en hoeveel ze moeten gebruiken en dit kan leiden tot gezondheidsklachten. Zoals huid- of buikproblemen.

verzameling pesticiden, herbiciden en syntetische messtof van een boer.

Wegverbetering is vaak iets waar dorpen al jaren op wachten. Dorpen zijn vooral in de regentijd vaak onbereikbaar, en alleen de nationale wegen worden goed onderhouden, en wat wegaanleg betreft is men grotendeels  afhankelijk van Chinese investeringen die dit vooral doen in grote nationale hoofdwegen. Dorps en districtswegen zijn veelal van een zeer slechte kwaliteit, ongeplaveid, vol kuilen, en zand en stof wat het soms erg moeilijk maakt een commune op 40 km afstand per brommer te bereiken.

De weg naar Buenbeng is over een lengte van 25 km in aanleg.

Landweggetje in Bosbov commune.

We trekken voor deze afstand er soms dan ook twee en een half uur voor uit als we weten dat de wegen slecht zijn. Projecten op het gebied van wegaanleg is echter een onbekend terrein voor deze NGO en ik denk dat het moeilijk is hier fondsen te vinden omdat het een overheidstaak is.

De regen en de droge tijd zijn erg verschillend wat betreft de waterbehoefte: in de regentijd staan veel dorpen onder water. Vandaar zijn ook veel huizen palen gebouwd. Veel dorpen zijn dan zo goed als onbereikbaar op de brommer. Je hebt dan echt een 4X4 pick up nodig.

Er wordt in de regentijd met de beschikbare middelen alles aangedaan om regen op te vangen: in grote stenen vaten, in sommige gevallen wordt aan het opvangen van regenwater op daken gedaan, en er zijn uitgegraven watervijvers die dienen als reservoir voor water voor in de droge tijd.

Regenwater collectie systeem naast de gezondheidspost van Bosbov.

Vaten om regenwater op te vangen in de tuin van TDSP

Rijkere families in de dorpen hebben hebben waterputten met pomp, en in sommige gevallen zijn er openbare waterpompen die gefinancieerd zijn door NGO's.

Put met dieselpomp die niet meer te gebruiken is doordat de schacht het grondater niet beriekt. Dorpelingen hebben met de hand geprobeerd de 6 meter diepe schacht verder uit te graven. Dit is zeer gevaarlijk erk.

Indiaas model pomp bij het Commune kantoor in Bosbov mede gefinanciierd door een Japanse NGO en de Cambodiaanse overheid.

Vooral in de distrikten langs de Thaise grens in Banteay Meanchey is de situatie penibel in de droge tijd. Vooral voor families zonder eigen watervoorziening, endie ver van een rivier of een gemeenschappelijke vijver vandaan wonen.

Het schrijnendste voorbeeld hiervan was het bezoek aan Chombok in Buenbeng Commune. Het dorp ligt een paar honderd meter van de Thaise grens. In dit dorp wonen veel migranten die een huis huren om een goede kans af te wachten om werk te vinden in Thailand, om hun familie te ondersteunen. Veel mensen komen hierna in een kwetsbare positie om in handen te vallen van mensenhandelaren om in de seksindustrie of visserij te werken. In  het dorp is een gemeenschappeijke pomp die ooit mede gefinancieerd is door de Japanse NGO Amor. Maar deze pomp is niet meer te gebruiken.

De arme families die hier in tijdelijke behuizing wonen zijn voor drinkwater en om zich te wassen aangewezen op een uitgegraven vijver die ook door een 6 tal koeien gebruikt word: Niet een idyllisch beeld van het leven op het platteland dus.

Weggetje in Chombok

Huurwoningen in Chombok

Private vijver in Chombok, in het midden is een rots te zien waar men tijdens het graven op stuitte. De bodem bestaat hier uit toplaag van zand met een rotsachtige ondergrond.

Na twee keer in het dorp langs geweest te zijn en gepraat the hebben met het commune-hoofd en dorpshoofden heb ik een concept note geschreven voor een waterdistributie systeem en eco-toiletten in Buenbeng Commune voor subsidie door het Fondation Ensemble.

Toevalliger gewijs hoorden we van de klerk van het communehoofd dat er al twee NGO's bezig waren met het graven van putten en een water distributie systeem. Waarvan de laatste ook subsieden krijgt door Fondation Ensemble. Ik heb contact gelegd met beide NGO's met de vraag om eventueel samen te werken.

Een collega heeft in de tussentijd gebeld met een andere commune: Ousampour. Hier is er ook veel behoefte aan waterpompen en toiletten. We waren hier al eerder langsgeweest voor een behoeftenonderzoek.

De collega vertelde dat het communehoofd erg druk had omdat acht mensen gestorven waren aan de verwondingen die ze opgelopen hadden toen ze met een tractor over een anti- tank mijn heen gereden waren.Vorig jaar doodden landmijnen in Cambodja ongeveer 200 mensen. Hiernaast worden veel mensen verwond. De eerste keer dat ik door de aanblik van een meisje die beide armen verloren werd getroffen was op een bruiloft in Pnohm Penh.

Landmijnen eisen nog steeds slachttoffers vooral onder boeren. Arme gezinnen hebben in de droge tijd echt moeite om aan water te komen, omdat ze geen waterputten hebben. Niet meer dan 1 op de 10 gezinnen hebben een toilet op het op het platteland in Banteay meanchey. Veel mensen families moeten zien rond te komen met een halve dollar per dag. Dit zijn kort samengevat mijn ervaringen van het veldwerk tot nog toe.